Wiertła i bity: jak rozpoznać, do czego służą, i dobrać je do betonu, metalu, drewna i płytek

W pudełku po starej wiertarce zwykle leży kilkanaście wierteł, które wyglądają podobnie. Jedno wchodzi w ścianę jak w masło, drugie się grzeje i nie robi nic, trzecie pali drewno zamiast je wiercić. Przyczyną nie jest wiertarka, tylko wiertło dobrane do niewłaściwego materiału. Wiertła różnią się kształtem końcówki, materiałem i kątem ostrza. Gdy wie się, na co patrzeć, rozpoznanie ich zajmuje sekundę.

Po końcówce

Najłatwiej rozpoznać wiertło po jego czubku.

• Wiertło do betonu i muru ma na końcu wlutowaną płytkę z węglika spiekanego, szerszą niż samo wiertło, ze stępionym, płaskim ostrzem. Wygląda jak mała łopatka. Nie tnie, tylko kruszy materiał przy pracy z udarem.
• Wiertło do metalu ma jednolity, ostry stożek z dwiema krawędziami tnącymi, zwykle pod kątem 118 lub 135 stopni. Całe jest z tego samego materiału, często błyszczące, czarne albo złote.
• Wiertło do drewna ma na środku ostry kolec centrujący, a po bokach dwa nacinaki. Kolec ustawia wiertło w punkcie, a nacinaki wycinają czysty brzeg otworu.
• Wiertło do płytek i szkła ma płaską, ostrą płytkę w kształcie grotu lub jest koronką z nasypem diamentowym.

Uniwersalne wiertła „do wszystkiego” z płytką z węglika o ostrym szlifie istnieją i sprawdzają się przy małej liczbie otworów w różnych materiałach, ale w żadnym nie są tak dobre jak wiertło dedykowane.

Wiertła do betonu

Do zwykłej wiertarki z udarem stosuje się wiertła z cylindrycznym trzonkiem, do młotowiertarki z trzonkiem SDS-plus. Dobre wiertła mają spiralę dobrze odprowadzającą urobek i płytkę mocno osadzoną. Wiertła z czterema ostrzami na płytce lepiej przechodzą przez zbrojenie i kruszywo. Tanie wiertła z marketu w komplecie po kilka złotych za sztukę tępią się szybko, szczególnie w betonie z twardym kruszywem.

W cegle dziurawce i pustaku udaru często nie używa się na początku albo w ogóle, bo rozbija ścianki pustaka i otwór wychodzi za duży. Kołek nie ma wtedy w czym się rozprzeć.

Wiertła do metalu

Oznaczenia na wiertłach do metalu mówią o materiale:

Najczęstszy błąd przy metalu to za wysokie obroty. Wiertło się przegrzewa, końcówka granatowieje, a krawędzie tracą twardość. Im większa średnica, tym niższe obroty. Wiertło 3 mm w stali może pracować szybko, wiertło 10 mm już wyraźnie wolniej. Pomaga kropla oleju do wiercenia lub zwykłego oleju maszynowego, punktak, który zrobi wgłębienie na start, i nawiercenie otworu mniejszym wiertłem przy większych średnicach. Udar przy wierceniu w metalu zawsze wyłączony.

Wiertła do drewna

Zwykłe wiertła kręte do drewna z kolcem centrującym dobrze sprawdzają się w średnicach do ok. 12 mm. Większe otwory robi się wiertłami płaskimi, czyli łopatkowymi, które są tanie, ale dość szarpią brzeg otworu, wiertłami Forstnera, które dają gładki otwór z płaskim dnem, np. pod zawiasy meblowe, oraz otwornicami do drewna. Długie wiertła do drewna, tzw. ślimakowe, służą do wiercenia przez belki i grube elementy.

Żeby otwór nie wyszczerbił się po drugiej stronie, podkłada się pod drewno kawałek odpadowej deski albo wierci do momentu, gdy kolec przebije się na drugą stronę, i kończy otwór z drugiej strony.

Wiertła do płytek i szkła

Szkliwo płytek ceramicznych jest twarde i śliskie. Zwykłe wiertło do betonu ślizga się po nim i może je odprysnąć. Do płytek ceramicznych stosuje się wiertła z ostrą płytką z węglika, a do gresu wiertła diamentowe lub koronki. Wierci się bez udaru, na niższych obrotach, z chłodzeniem wodą lub w przypadku wierteł do pracy na sucho z przerwami. Opisaliśmy to dokładniej w poradniku o wierceniu w płytkach.

Bity do wkrętarki

Bity to końcówki do wkręcania wkrętów. Trzy najpopularniejsze typy w domu to:

• Phillips, oznaczany PH, z krzyżakiem o zbieżnych ściankach. Popularny w wkrętach do płyt g-k i elektronice. Przy dużym momencie bit ma tendencję do wyskakiwania z gniazda.
• Pozidriv, oznaczany PZ, wygląda podobnie, ale ma dodatkowe nacięcia między ramionami krzyżaka. Stosowany w większości wkrętów do drewna i mebli w Europie. Bit PH w gnieździe PZ niby pasuje, ale słabo trzyma i szybko niszczy łeb.
• Torx, oznaczany T lub TX, z gwiazdką o sześciu ramionach. Bardzo dobrze przenosi moment, prawie nie wyskakuje. Coraz częstszy w wkrętach konstrukcyjnych i tarasowych.

Rozmiar też ma znaczenie. PH2 i PZ2 to najczęściej spotykane rozmiary w domu, PZ3 przy większych wkrętach do drewna, T20, T25 i T30 przy wkrętach konstrukcyjnych.

Bity zwykłe nadają się do wkrętarki. Do zakrętarek udarowych stosuje się bity udarowe, z elastyczną strefą skrętną, które nie pękają przy uderzeniach. Zwykły bit w zakrętarce udarowej potrafi pęknąć po kilkudziesięciu wkrętach.

Dlaczego wiertła i bity się niszczą

Wiertło do betonu spala się, gdy pracuje bez udaru albo w twardym betonie zbyt długo bez wyciągania urobku. Wiertło do metalu tępi się od zbyt wysokich obrotów i braku chłodzenia. Wiertło do drewna przypala się, gdy jest tępe albo za wolno się obraca przy dużym nacisku. Bit wyrabia się, gdy nie pasuje do gniazda wkrętu, gdy wkrętarka ma ustawione za mało sprzęgła i bit się ślizga albo gdy jest zbyt słabo dociskany.

Większość tych problemów rozwiązuje się prostą rzeczą: właściwym narzędziem do materiału i nieforsowaniem. Lepiej poświęcić minutę na nawiercenie małym wiertłem niż zniszczyć duże wiertło i otwór.

Ostrzenie wierteł

Wiertła do metalu i drewna można ostrzyć. Do domowego użytku sprzedawane są proste ostrzarki do wierteł, a doświadczone osoby ostrzą wiertła ręcznie na szlifierce stołowej, trzymając właściwy kąt. Przy wiertłach HSS o średnicy kilku milimetrów ostrzenie rzadko się opłaca, bo nowe kosztuje kilka złotych. Przy większych średnicach i wiertłach kobaltowych ma już sens.

Wierteł z płytką z węglika do betonu w domu się raczej nie ostrzy. Można delikatnie poprawić je na tarczy diamentowej, ale łatwo zniszczyć geometrię płytki. Tępe wiertło do betonu poznaje się po tym, że trzeba je mocno dociskać, a otwór idzie wolno i z dużą ilością ciepła. Wtedy lepiej je wymienić niż męczyć wiertarkę.

Co mieć w domu

Do typowych prac domowych wystarczy zestaw wierteł do betonu 5–10 mm, kilka wierteł do metalu HSS-G 2–8 mm, kilka wierteł do drewna 3–10 mm, jedno lub dwa wiertła do płytek 6 i 8 mm oraz zestaw bitów PH, PZ i Torx z uchwytem magnetycznym. W 2026 roku taki komplet średniej jakości to zwykle 100–250 zł. Pojedyncze wiertła, które najczęściej się zużywają, np. 6 i 8 mm do betonu, warto mieć podwójnie.